زمانى آسايش كوتاهى كه دارند ، احساس مىكنند كه مناديى آنها را ندا مىدهد كه عمل را از سر بگيريد و اين نداى درونى در قرآن كريم در شكل دعوت صريح به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نازل شد : « فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ وَ إِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ » « 1 » . و هم‌چنين روشن مىگردد كه ما نهايت حرفى را كه مىتوانيم بزنيم اين است كه هر مخلوقى - هرچه باشد - ممكن است در نهايت از مبارزه معاف باشد ؛ بلكه ما مىبينيم كه چگونه افقى با وسعت بىحدّ و نهايت در برابر نفوس پاك و مخلص گشوده مىشود تا تلاش خود را مبذول دارند . و حتّى اگر مقاومت ما در برابر هواهاى مخالف شرع به نهايت برسد ، بر ماست كه بر ركود مادّى غلبه كنيم و بر تنبلى فطرى پيروز گرديم تا بتوانيم در افق‌هايى حركت كنيم كه با گذشت زمان بر درجاتمان بيفزايد . و از اينجا اين نتيجه به دست مىآيد كه هيچ‌كس به آن نتيجه قبلا نرسيده است ، آن چيزى كه به ظاهر متناقض به نظر مىرسد : قداست به جاى آنكه خارج از محدودهء اخلاق قرار داده شود ، برعكس « اخلاقيّت در برجسته‌ترين معانيش » مىگردد . و اين مطلب به اعتقاد ما مورد توجه قرآن كريم بوده ، آنجا كه خطاب به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مىگويد : « وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ » « 2 » . مشكل دومى كه ممكن است در پرتو اصل مطلب پيدا شود ، عبارت از مسئلهء نوعى شناخت است ، در صورتى كه قداست با نقشى كه دارد ، مراتبى را تنظيم كند ؟ هيچ مانعى وجود ندارد كه ما پاسخ مثبت بدهيم ، به‌گونه‌اى كه تمام مراتب داخل در دايرهء كمال - به گسترده‌ترين معناى كلمه - بوده باشد . و موضع قرآن در اين نقطه كاملا روشن است ، اينك برخى از آيات قرآن كريم : « تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ » « 3 » ، « وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً » « 4 » . باوجود اين ، زنهار ما در اينجا دو طرز تفكّرى را كه كاملا متفاوتند ، باهم خلط كنيم ، هر چند كه از برخى جهات : « كم‌اهميّت و ناقص » به هم مرتبطند ، بنابراين بيشتر وقت‌ها يك فكر در

--> ( 1 ) - انشراح ( 94 ) آيه‌هاى 7 ، 8 : پس هنگامى كه از كار مهمّى فارغ مىشوى ، به مهمّ ديگرى بپرداز ! و به سوى پروردگارت توجّه كن ! ( 2 ) - قلم ( 68 ) آيه 4 : و تو اخلاق عظيم و برجسته‌اى دارى . ( 3 ) - بقره ( 2 ) آيه 253 : آن رسولان را ، بعضى را بر بعضى برترى داديم . ( 4 ) - اسراء ( 17 ) آيه 55 : و ما بعضى از پيامبران را بر بعضى ديگر فضيلت بخشيديم و به داوود كتاب زبور را داديم .